Steenmeel in het bos: tien jaar proeven op de Veluwe en in het Mastbos

In het kort

• Sinds 2016 lopen er Nederlandse proeven met steenmeel in verzuurd bos, op De Hoge Veluwe en in het Mastbos.
• Er kwamen meer regenwormen, fijne wortels en betere bladwaarden; bomen groeiden alleen harder als ze een tekort hadden.
• Steenmeel werkt langzaam, is geen complete oplossing en kan bodemdieren zoals miljoenpoten raken.
• Beheerders meten eerst bodem en blad, kiezen dan type en dosis en laten delen van het bos onbehandeld.

In 2016 strooiden onderzoekers steenmeel in eikenbos op De Hoge Veluwe en in het Mastbos bij Breda. Daarmee begon een nieuwe reeks Nederlandse proeven. Bodem en bodemleven worden er sindsdien gevolgd. Tien jaar later ligt steenmeel in het bos op duizenden hectaren verzuurde zandgrond. Wat weten we nu? In dit artikel volg je het onderzoek van het begin tot nu: wat het opleverde, wat tegenviel en wat beheerders ervan leerden. Aan het eind lees je wat het betekent als je zelf een bos op zandgrond hebt.

Kort gezegd: steenmeel in een verzuurd bos werkt langzaam en gedeeltelijk. In de Nederlandse proeven kwamen er meer regenwormen en fijne wortels, en betere bladwaarden. Bomen groeiden alleen sneller als ze een tekort hadden. Het is geen complete oplossing en er zijn risico's voor het bodemleven. Daarom: eerst meten, maatwerk, en minder stikstofneerslag.

Waarom Nederlandse bosbodems zo zuur zijn

Veel bos op zandgrond is vanaf ongeveer 1900 aangeplant op arme heide, vooral met grove en Corsicaanse den. Den en eik geven strooisel dat traag verteert en zuren vormt. Bovenop die oude verarming kwam de neerslag van stikstof en zwavel uit de lucht. Na 2000 is stikstof de belangrijkste bron van verzuring in de bovengrond van Nederlandse bossen.

De verzuring gaat door, ook nu er minder neerslag is dan in de jaren negentig. In zestien eikenbossen die in 1990 en in 2015 zijn bemonsterd, zakte de basenbezetting van de bovengrond verder. In de paar bodems waar die in 1990 nog boven 15 procent lag, zat hij in 2015 eronder. Veel Brabantse bossen hebben volgens Stichting Bargerveen een pH-H2O tussen 3 en 4. Wat dat betekent voor wortels, bodemleven en vogels lees je in het probleem van bodemverzuring.

2016: de proeven op De Hoge Veluwe en in het Mastbos

In beide bossen kregen proefvlakken in zomereikenbos in 2016 eenmalig 10 ton steenmeel per hectare. Er werden twee soorten steenmeel getest. Na drie jaar zagen de onderzoekers dit:

• De basenverzadiging veranderde duidelijk. Afhankelijk van het steenmeel zat 10 tot 40 procent van de aangevoerde basen vast aan het bodemcomplex.
• Het gehalte silicium in de bodem steeg sterk, een teken dat het steenmeel verweerde.
• De pH steeg ook, maar heel licht.
• De bladeren bevatten meer kalium, calcium en magnesium en minder stikstof.
• Er kwamen meer regenwormen en meer fijne wortels.
• Onder de kleine bodemdiertjes kwamen er meer schimmeleters. Volgens de onderzoekers wijst dat op meer schimmelactiviteit en een snellere kringloop van voedingsstoffen.

De onderzoekers bleven voorzichtig. Een effect op de vitaliteit van de bomen zelf was nog niet te meten. Ze noemden steenmeel in 2019 uitdrukkelijk nog geen bewezen herstelmaatregel en vroegen om onderzoek op langere termijn, vooral naar het bodemleven. Er was ook een kanttekening. In het Mastbos, een wat beter gebufferd bos, werden na steenmeel minder miljoenpoten geteld. In een zuurder eikenbos op de Veluwe gebeurde dat niet.

2019 tot 2023: voorzichtig advies en negen jaar heide

Op 18 februari 2019 zetten deskundigen van onder meer universiteiten, B-WARE, Natuurmonumenten en Wageningen de kennis op een rij. Hun conclusies:

• Steenmeel geeft de basen langzaam af en verstoort het systeem niet, afhankelijk van soort en dosis. Ze noemden het daarom een no-regretmaatregel.
• 10 ton per hectare kan de zuurlast van dat moment ongeveer tien jaar neutraliseren.
• Het is geen complete oplossing. Op grond met weinig organische stof is het risico op overdosering van bufferstoffen groter.
• Hebben vogels last van kalkgebrek, dan is bekalken de betere maatregel: vrijwel alle steenmelen zijn kalkarm.
• Gebruik het nog niet als standaardmaatregel op landschapsschaal. Grote veldproeven met goede monitoring kunnen wel.

Op de heide van De Hoge Veluwe liep sinds najaar 2014 een proef met 10 ton steenmeel per hectare tegenover 4 ton dolomietkalk, eenmalig bovenop de zode. Na negen jaar gaf steenmeel alleen positieve effecten: meer buffer in de bodem en meer plantensoorten. Een duidelijk herstel van het hele systeem bleef uit. Op de opgehoopte stikstof had steenmeel nauwelijks effect. De kalk gaf het meeste bufferherstel, maar was in de vochtige heide te sterk. Het traagste steenmeel noemden de onderzoekers no regret en geschikt voor grote oppervlakken, maar ook erg weinig effectief. Hun conclusie: stikstofneerslag snel verlagen blijft maatregel nummer 1.

In 2019 begon bovendien een praktijkproef in verzuurde dennenbossen in Noord-Brabant. Daar worden steenmeel en het aanplanten van soorten met rijk strooisel, zoals winterlinde, haagbeuk en gewone esdoorn, naast elkaar gevolgd. Over steenmeel bij het aanplanten van bomen lees je meer in steenmeel in het plantgat.

2026: wat het onderzoek nu laat zien

In juni 2026 zetten onderzoekers van onder meer de KU Leuven de resultaten van recent Europees onderzoek op een rij in het vakblad Bosrevue. Steenmeel levert volgens hen calcium en magnesium, en daarnaast kalium, fosfor, silicium en sporenelementen. Het lost 100 tot 1.000 keer trager op dan kalk. De belangrijkste punten:

• Bomen groeien beter als steenmeel het voedingselement levert dat ontbreekt. Bij zomereiken met een calciumtekort en grove dennen verdubbelde de jaarlijkse diktegroei na strooien in 2016 en 2017.
• Zonder tekort geen extra groei. Op de Veluwe lag sinds 1985 een proef met 10 ton per hectare. De dennen daar hadden geen tekort en groeiden ook niet harder.
• Steenmeel werkt trager dan dolomietkalk. Bij 10 ton per hectare, bovenop de grond gestrooid, steeg de pH-CaCl2 in de bovenste 10 cm maar 0,2 tot 0,3. De piek kwam pas na tientallen jaren, en de pH en de basenverzadiging bleven tientallen jaren verhoogd.
• Te snelle afbraak van strooisel kan nitraat vrijmaken. Bij 10 ton per hectare van een steenmeel met 10 procent kalk spoelde tot 20 kg stikstof per hectare per jaar uit. Met een trager werkend steenmeel is dat te voorkomen.
• De kruidlaag veranderde weinig. Op lange termijn kwamen er soorten bij, zonder dat zuurminnende soorten verdwenen.

De onderzoekers concluderen dat steenmeel heeft bewezen te werken in verzuurde bossen en de inkomende stikstofneerslag 15 tot 50 jaar kan bufferen, mits op maat toegepast. Op de Veluwe kregen tien oude eikenbossen begin 2020 steenmeel. Het onderzoek daar was gepland tot eind 2026. Hoe steenmeel en kalk van elkaar verschillen, lees je in steenmeel of kalk in het bos.

Van proef naar praktijk: zo pakken beheerders het aan

Steenmeel wordt intussen op grote schaal toegepast, al noemen de Bosgroepen het nog een relatief nieuwe maatregel waarvan de effecten op lange termijn worden onderzocht. Staatsbosbeheer begon in januari 2021 met het strooien van 7.500 ton steenmeel op droge zandgrond in delen van de Sallandse Heuvelrug, het Springendal, de Lemelerberg en de Borkeld. Op Landgoed Lievensberg bij Bergen op Zoom ging in december 2022 per helikopter 310 ton over 31 hectare, buiten het broedseizoen.

De Bosgroepen werken met een vast stappenplan:

• Kijk eerst of andere maatregelen kunnen, zoals de waterhuishouding herstellen of soorten met rijk strooisel inbrengen.
• Sla veen, zure vennen, stuivend zand en bodems met een waardevolle oude humuslaag over. Voormalige landbouwgrond is meestal nog voldoende gebufferd.
• Neem minstens één monster per 5 hectare uit de bovenste 30 cm minerale grond, zonder de strooisellaag. Verzamel ook blad van minstens 4 bomen per plek: in juli en augustus bij loofbomen, van september tot november bij naaldbomen.
• Streef in bos op zand naar een pH-H2O boven 4,2 en een basenverzadiging boven 25 procent. De dosis volgt uit de basenverzadiging, het type uit het blad: welk element ontbreekt.
• Moet het binnen 3 jaar beter, dan is een lichte bekalking of een mengsel met kalk vaak de betere keus. Kalk boven 3 ton per hectare wordt vermeden.
• Laat delen van het bos bewust onbehandeld, zodat bodemdieren daar een schuilplek houden. Volg de effecten.

Het kiezen van de plekken, het bemonsteren en de analyse kan in overleg met de Bosgroepen. Strooien kan met de hand (alleen kleinschalig, zwaar en stoffig), met een blazer, met een trekker en strooier (3 tot 4 hectare per dag) of met een helikopter (10 tot 15 hectare per dag, met een depot binnen 1 km).

Stichting Bargerveen voegde daar in 2025 iets aan toe. In een labproef overleefden miljoenpoten slechter met steenmeel. Ze zaten in potjes met strooisel, met hoeveelheden steenmeel die overeenkwamen met 5 tot 50 ton per hectare. Hun advies: gebruik geen steenmeel in rijkere, nog wat gebufferde bossen, en wees in sterk verzuurde bossen terughoudend met grootschalig strooien. Werk in banen of vlakken met onbehandelde stroken ertussen.

Diabas lavameel in het bos

Ons lavameel is fijngemalen diabas. Het heeft dezelfde chemische samenstelling als basalt. In het onderzoek hierboven zijn basalt en andere steenmelen getest; diabas zat er niet bij. Basalt verweert vooral in sterk zure grond. In het lab ging het 100 keer sneller bij een daling van pH-CaCl2 4,5 naar 3,5. Boven pH-CaCl2 4,5 verweerde het verwaarloosbaar traag. Wil je diabas gebruiken, kies dan voor bos waar een meting een sterk verzuurde bodem laat zien.

De productinformatie van ons lavameel noemt voor bosgrond 2.000 kg per hectare per jaar als richtwaarde. In de proeven ging het om eenmalig 10 ton per hectare. Laat de analyse beslissen welke hoeveelheid past.

Voor grote oppervlakken bestel je lavameel los gestort: € 135,52 per ton, per volle trailer van 25 ton (€ 3.388,00). Dat is franco in Nederland en wordt na levering verrekend op het gewogen gewicht. Uitrijden komt daar nog bij. Strooi op een rustige dag zonder harde wind, liefst vlak voor regen, en niet op bevroren, besneeuwde of drassige grond. Voor een kleiner perceel kun je lavameel kopen in bigbags. Heb je de uitslag van een bodem- of bladanalyse? Bel Pjotter op 085 076 38 94, maandag tot en met vrijdag van 08:00 tot 17:00.

Bronnen

• R. Van Der Bauwhede, L. van den Berg, W. Buysse e.a., Steenmeel als veelbelovende revitalisatiemaatregel voor verzuurde bossen, Bosrevue 124a (2026). bosplus.be
• OBN Kennisnetwerk, Over een aantal jaar is steenmeel misschien wel een belangrijke oplossing. Nu nog niet, OBN-nieuwsbrief winter (2019). oud.natuurkennis.nl
• R. van Diggelen, H. Bergsma, R. Bijlsma e.a., Steenmeel en natuurherstel: een gelukkige relatie of een risicovolle combinatie?, Vakblad Natuur Bos Landschap (2019). oud.natuurkennis.nl
• M. Weijters, E. Bohnen-Verbaarschot, J. Vogels e.a., Herstel van droge- en vochtige heide door middel van silicaatmineralen (steenmeel), rapport OBN-2019-109-DZ (2023). oud.natuurkennis.nl
• J.J. Vogels en M.C.C. de Graaf, Effecten van steenmeeltoediening op miljoenpoten in zure bossen, Stichting Bargerveen (2025). bosgroepen.nl
• Bosgroepen, Naar een gezonde bosgroeiplaats: toepassen bufferende stoffen (2025). bosgroepen.nl
• Staatsbosbeheer, Natuurherstel: overzicht projecten (2021). staatsbosbeheer.nl
• Omroep Brabant, Helikopter strooit steengruis uit om de natuur een handje te helpen (2022). omroepbrabant.nl
• Radboud Universiteit, Restoration of ancient oak forests with stone meal (geraadpleegd 2026). ru.nl
• Het Nationale Park De Hoge Veluwe, Research soil (geraadpleegd 2026). hogeveluwe.nl