Toevoegmiddelen voor drijfmest: wat is bewezen en wat niet

In het kort

• Aanzuren met zwavelzuur en sterk verdunnen met water zijn volgens de Beierse landbouwdienst de enige zekere maatregelen tegen ammoniak.
• Zeoliet werkte in een hoge dosis van ongeveer 100 kg per ton; twee steenmelen gaven in een proef geen verschil in totale ammoniak.
• Zuur in de mestput kan de mestgassen verder verhogen: lees eerst de Arbocatalogus.
• Lavameel door de drijfmest (30 kg per ton) verdeelt mineralen over het land.

Heb je een mestput, dan krijg je vroeg of laat toevoegmiddelen voor drijfmest aangeboden. Bacteriën, kleimineralen, zeoliet, steenmeel, kalk of zuur. De beloftes lijken op elkaar: minder ammoniak, minder geur, een dunnere drijflaag en een put die makkelijker mengt. Wat is daarvan bewezen? In dit artikel zetten we onafhankelijk onderzoek op een rij. We verkopen zelf lavameel, dat je ook door drijfmest kunt mengen. Daarom zeggen we er eerlijk bij wat het wel en niet doet.

Aanzuren met zwavelzuur en sterk verdunnen met water verlagen de ammoniakuitstoot aantoonbaar. Zeoliet werkte alleen in een hoge dosis. Voor de meeste andere middelen is geen betrouwbaar effect gevonden. Steenmeel geeft de mest mineralen mee, maar gaf in een proef niet minder ammoniak. Op grasland moet drijfmest de grond in, of op klei en veen verdund met water.

Wat toevoegmiddelen beloven

Er zijn grofweg drie soorten toevoegmiddelen:

• Biologisch: bacteriën of andere micro-organismen, soms met suiker of melasse erbij.
• Mineraal: kleimineralen, zeoliet, steenmeel, kalk of houtskool. Ze moeten ammonium of ammoniak vastleggen.
• Chemisch: zuren, zoals zwavelzuur, en remmers die de omzetting van stikstof afremmen.

Volgens de Beierse landbouwdienst LfL beloven maar weinig verkopers van biochar, gesteentemeel en effectieve micro-organismen uitdrukkelijk minder ammoniak. Minder geur beloven ze bijna allemaal. Van sommige gesteentemelen zou de mest beter vloeien. Een werking aantonen hoeft vaak niet. In Oostenrijk geldt er geen plicht om te bewijzen dat zo'n middel werkt, schrijft het Oostenrijkse onderzoeksinstituut Raumberg-Gumpenstein. Fabrikanten verwijzen daarom naar eigen waarnemingen en referentiebedrijven. Ook de Nederlandse Meststoffenwet regelt speciaal ontwikkelde toevoegmiddelen niet apart, zolang de mest geen schade doet.

Wat onafhankelijk onderzoek laat zien

Een goede proef vergelijkt behandelde mest met onbehandelde mest, onder dezelfde omstandigheden. Raumberg-Gumpenstein doet dat in negen luchtdichte bakken van elk ongeveer 180 liter: vier met gewone mest, vier met mest en middel. Het instituut meet doorlopend ammoniak, methaan, lachgas, zwavelwaterstof en koolzuur, en eens per week de geur. Eén middel testen duurt ongeveer twee maanden. Tot eind 2023 waren er zo 11 middelen getest, met in delen veelbelovende uitkomsten.

Dit zijn de uitkomsten van de proeven die we vonden:

Over steenmeel in drijfmest is weinig onderzoek. Boeren mengen al tientallen jaren gesteentemeel door drijfmest, schrijven Swoboda en anderen, maar wetenschappelijk bewijs voor een effect op ammoniak ontbrak. Hun proef van 46 dagen met twee gangbare steenmelen vond dat effect niet.

Volgens de LfL zijn aanzuren met zwavelzuur en sterk verdunnen tot nu toe de enige maatregelen die zeker leiden tot duidelijk minder ammoniak. Voor andere aangeprezen middelen vond de LfL geen voldoende of zekere werking. Het Beierse landbouwministerie concludeerde in 2019 hetzelfde: op geconcentreerd zwavelzuur na hadden de vele toevoegmiddelen geen vergelijkbare vermindering van ammoniak aangetoond.

Ook Wageningen Livestock Research beoordeelde in 2023 zeven mestadditieven voor rundveemest, waaronder aanzuren, magnesiumchloride en verdunnen met water. Steenmeel stond niet op die lijst.

Zuur werkt, maar let op je veiligheid

Ammoniak ontstaat uit ammonium in de mest. Zuren verlagen de pH van de mest. Daardoor verschuift het evenwicht richting ammonium en ontsnapt er minder ammoniak. Ook bij het zeolietmeel in Oostenrijk ging de pH iets omlaag, en daarmee de ammoniak een klein beetje.

Toch is aanzuren op het erf geen klusje voor tussendoor:

• Geconcentreerd zuur vraagt veiligheidsmaatregelen die het werk op een bedrijf bewerkelijk maken. Hoeveel zuur nodig is, hangt af van de buffer in de mest. Laat dat in een lab bepalen.
• Biologisch aanzuren met suikers gaf in de Beierse proeven schuim en een sterke geur.
• De Arbocatalogus voor de varkenshouderij is duidelijk: "Voeg geen zuren toe aan de mest zoals spuiwater of spoelwater. De concentraties gassen kunnen hierdoor nog hoger zijn."

Uit drijfmest komen gevaarlijke gassen vrij, zoals zwavelwaterstof, ammoniak en methaan. Pieken ontstaan onder meer bij het mixen en bij het breken van de korst op de drijfmest. Bij zo'n piek kan binnen enkele seconden een dodelijke situatie ontstaan. Wat je ook door de put mengt, volg de regels uit de Arbocatalogus. Mix alleen bij minimaal windkracht 3 en zet alle deuren open voordat je begint. Mix alleen als de dieren buiten lopen of vaststaan aan het voerhek. De meeste gassen komen vrij als het mixen start.

Wat mag er in de put en op het land?

De minister van Landbouw zette de regels in november 2024 op een rij:

• Rest- of afvalstoffen mag je alleen met mest mengen als ze op de lijst in bijlage Aa van de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet staan. Mest met andere rest- of afvalstoffen mag je niet als meststof verhandelen en dus ook niet uitrijden.
• Middelen die speciaal zijn gemaakt om aan mest toe te voegen, regelt de Meststoffenwet niet apart. Een belangrijke eis is dat de mest bij normaal gebruik geen schade doet aan mens, dier, plant of milieu.

Daarnaast gelden regels voor het uitrijden. RVO noemt uitrijden in de grond emissiearm uitrijden. Op grasland op zand- en lössgrond mag drijfmest alleen de grond in. Op grasland op klei en veen mag je de mest op de grond brengen met een waterverdunnend systeem: minimaal 1 deel water op 2 delen mest. Verdunnen met water is daarmee een methode die de regels zelf toestaan.

Lavameel door de drijfmest: wat je mag verwachten

Ons lavameel is fijngemalen diabas, een bodemverbeteraar. Je kunt het door de drijfmest mengen, zodat de mineralen uit het meel met de mest over het land gaan. Je hoeft dan niet apart met de strooier. In de proef van Swoboda en anderen, met twee andere steenmelen, bevatte de mest daarna meer hoofd- en sporenelementen.

Lava-Meel rekent 30 kg lavameel per ton drijfmest, toegevoegd tijdens het mixen. Een bigbag van 1000 kg is genoeg voor ruim 33 ton drijfmest. Een put met 400 ton drijfmest vraagt 12.000 kg: 12 bigbags, vanaf 10 stuks voor € 229,97 per stuk, samen € 2.759,64. Rijd je daarna 30 ton mest per hectare uit, dan komt er 900 kg lavameel per hectare op het land. Voor grasland rekent Lava-Meel 1.000 kg per hectare per jaar. Zo reken je de kosten per ton mest uit:

Prijzen zijn inclusief btw en franco in Nederland. Hoe je het meel in de put krijgt, met rekenvoorbeelden per put, lees je in lavameel in de mestput. Bestel een bigbag van 1000 kg of kijk bij lavameel kopen voor de andere verpakkingen.

In de proef van Swoboda verschilde de totale ammoniakuitstoot niet. Aan het eind van de proef werd de drijflaag dunner, maar steeg de ammoniakuitstoot juist, en er kwam meer methaan vrij.

Boer je biologisch? Hoe het zit met lavameel en de FiBL-lijst, lees je in biologisch boeren met lavameel. Twijfel je of een middel in jouw situatie past, vraag het dan na bij je certificeerder (Skal).

Zo beoordeel je een toevoegmiddel

• Vraag naar onafhankelijk onderzoek met onbehandelde mest ernaast. Eigen waarnemingen en referentiebedrijven zijn geen vergelijkend onderzoek.
• Vraag hoeveel procent minder ammoniak er gemeten is, en waar: in de opslag, in de stal of na het uitrijden.
• Reken de dosis om naar kilo's per ton mest en naar kosten per ton.
• Let op de hoeveelheid. Zeoliet werkte bij ongeveer 100 kg per ton, maar niet bij 10 kg per ton. Dat een mineraal in een hoge dosis werkt, zegt dus weinig over een lage dosis.
• Vraag naar bijwerkingen: geur, zwavelwaterstof, methaan en schuim.
• Let op de duur van de proef. Bij kalkstikstof steeg de ammoniak licht over een verlengde meetperiode van drie maanden.
• Vraag hoe het middel onder de Meststoffenwet past.

Raumberg-Gumpenstein legt de lat voor een goed middel bij minstens 30 procent minder ammoniak tijdens opslag en uitrijden, zonder extra geur, zonder zwavelwaterstof van betekenis en zonder meer broeikasgassen.

Bronnen

• Bayerische Landesanstalt für Landwirtschaft, via top agrar, Güllezusätze: Nur die Säure bringt's (2019). topagrar.com
• top agrar, Güllezusätze bringen's nicht, sagt Bayerns Landwirtschaftsministerium (2019). topagrar.com
• top agrar, Weniger Ammoniak durch Güllezusätze? (2024). topagrar.com
• HBLFA Raumberg-Gumpenstein, Gülleprüfanlage: Güllezusatzmittelprüfung (2024). raumberg-gumpenstein.at
• P.J. Swoboda, M. Hamer, M. Stotter, T. Döring en M. Trimborn, Effects of Rock Powder Additions to Cattle Slurry on Ammonia and Greenhouse Gas Emissions, Atmosphere 12 (2021). doi.org
• N.W.M. Ogink en R.W.M. Melse, Beoordeling mogelijke PAS-maatregelen, Wageningen Livestock Research rapport 1233 (2020). research.wur.nl
• E. van Boxmeer en N. Ogink, Mestadditieven voor ammoniakemissiereductie uit rundveemest, Wageningen Livestock Research rapport 1443 (2023). research.wur.nl
• Eerste Kamer, Antwoorden van de minister van LVVN op vragen over mest en mestverwerking, Aanhangsel van de Handelingen 2024-2025 nr. 4 (2024). staten-generaal.nl
• RVO, Hoe mest uitrijden (geraadpleegd 2026). rvo.nl
• Arbocatalogus Varkenshouderij, Mestgassen, versie 21 maart 2024 (2024). agroarbo.nl