Moestuin bodem verbeteren: stappenplan per grondsoort

In het kort

• Bepaal eerst je grondsoort en laat de pH meten: zand, zavel en klei vragen elk een eigen aanpak.
• Compost is de basis. Organische stof breekt elk jaar af, dus vul je elk jaar aan.
• Werk met vaste bedden, laat de spade staan en houd de grond bedekt.
• Lavameel is een langzame aanvulling met mineralen naast compost: 100 tot 200 gram per m².

Goede moestuingrond houdt vocht vast zonder nat te blijven. Hij houdt voeding vast en is makkelijk te bewerken. Moestuin bodem verbeteren begint daarom bij de vraag welke grond je hebt. Zand, zavel en klei gedragen zich heel verschillend. Wat op de ene grond werkt, helpt op de andere weinig. In dit stappenplan lees je per grondsoort wat je doet, in welke volgorde en met hoeveel compost, kalk en lavameel.

Kort gezegd: bepaal eerst je grondsoort en laat de pH meten. Geef daarna elk jaar compost, het liefst bovenop de grond. Werk met vaste bedden, loop niet op de grond en houd die bedekt met mulch of een groenbemester. Bekalk alleen als de pH te laag is. Lavameel kan erbij als langzame aanvulling met mineralen.

Stap 1: zoek uit welke grond je hebt

Grond bestaat uit korrels van verschillende grootte. Wageningen University & Research (WUR) deelt ze zo in: zandkorrels zijn 0,05 tot 2 mm groot, silt is 0,002 tot 0,05 mm en lutum, de fijnste kleideeltjes, is kleiner dan 0,002 mm. Het aandeel lutum bepaalt hoe je grond heet:

Grond die grotendeels uit organische stof bestaat, heet veen.

Je kunt het ook voelen. De Britse tuinbouwvereniging RHS beschrijft een eenvoudige test. Neem een handvol vochtige grond en rol die tussen je handen:

• Zand voelt korrelig, valt tussen je vingers door en laat zich niet tot een worstje rollen.
• Klei voelt glad en plakkerig. Je rolt er makkelijk een lange, dunne worst van, en als je er met je vinger over wrijft, gaat het oppervlak glimmen. Hoe minder het glimt, hoe lichter de klei.
• Zit je grond ertussenin, dan heb je zavel of lemige grond.

Wil je het precies weten, laat dan een lab het lutumgehalte meten. Diverse Nederlandse labs doen dat (WUR).

Waarom dat uitmaakt? Tussen grove zandkorrels zitten grote poriën. Daar zakt water snel doorheen, en voedingsstoffen spoelen mee. Klei heeft vooral kleine poriën. Die staan na regen vol water, zodat het overtollige water moeilijk weg kan (Vlaco, de Vlaamse compostorganisatie).

Zavel zit daartussenin. Lichte zavel met weinig organische stof is gevoelig voor slemp: de bovenlaag slaat na een flinke bui dicht (Handboek Bodem en Bemesting).

Stap 2: laat de pH meten

De pH bepaalt of je moet bekalken, en die zie je niet aan de grond. Laat hem in een lab meten. Hoe je een goed monster neemt, lees je in pH van je grond meten.

Welke pH goed is, hangt af van je grondsoort. Zandgrond is in het algemeen zuurder dan andere grond. De juiste pH ligt hoger naarmate er meer klei in de grond zit, en lager naarmate er meer organische stof in zit (Vlaamse Landmaatschappij). Een aparte Nederlandse norm voor moestuinen vonden we niet. Het Handboek Bodem en Bemesting, gemaakt voor akkerbouw en vollegrondsgroenten, geeft wel een houvast:

Meer kalk is niet beter. Op zandgrond neemt de kans op mangaangebrek toe boven pH-CaCl2 5,5, en bij pH-CaCl2 6,1 treedt het vrijwel altijd op (Handboek Bodem en Bemesting). Velt, de Vlaamse vereniging voor ecologisch leven en tuinieren, waarschuwt dat gewassen bij een te hoge pH bepaalde mineralen slecht opnemen. Tel ook mee wat je al strooit: in 100 kg compost zit volgens Velt 4 kg pure kalk. Is de pH te laag, strooi dan kalk tussen oktober en december (Velt). Hoeveel, lees je in zure grond verbeteren met kalk of lavameel.

Stap 3: geef elk jaar compost

Organische stof is de knop waar je het meest aan kunt draaien. Volgens het Handboek Bodem en Bemesting verbetert organische stof de structuur en de bewerkbaarheid, en houdt de grond er meer vocht door vast. Ook kan de grond dan meer kalium, calcium en magnesium vasthouden. De RHS noemt 3 tot 6% organische stof een goed niveau voor tuinen. Zakt het onder 2%, dan kunnen de gevolgen groot zijn. Vanaf 5% levert extra organische stof steeds minder op.

Organische stof breekt wel af, met 1 tot 5% per jaar. Voor bouwland rekent het Handboek met een afbraak van gemiddeld 2.000 kg organische stof per hectare per jaar. Dat is 200 gram per m². Van gft-compost is na een jaar nog 90% van de organische stof over: 193 kg effectieve organische stof per ton, ongeveer 190 gram per kilo. Een kilo gft-compost per m² per jaar vult dus ongeveer aan wat er gemiddeld afbreekt. Wil je de grond echt verbeteren, dan geef je meer.

Hoeveel compost je groenten willen, verschilt per gewas. Velt geeft deze vuistregels voor het voorjaar:

Een emmer van 10 liter is ongeveer 8 kg compost. Gulzige gewassen zoals kolen, prei, knolselder en komkommer krijgen in juli of augustus nog 4 kg per m² extra, tussen de planten. Wortelen teren dankzij wisselteelt op de compost die de kolen het jaar ervoor kregen (Velt).

Compost is een bodemverbeteraar die ook wat voedingsstoffen bevat. Die komen langzaam vrij. Vlaco noemt compost daarom een zeer geschikte basisbemesting voor de moestuin. Zo werk je ermee:

• Breng compost vooral oppervlakkig aan. Onderspitten is niet nodig (Velt).
• Gekochte compost is vaak nog warm en ruikt naar ammoniak. Meng die door de bovenste 5 cm en wacht een week of langer met zaaien en planten (Velt).
• Plant niet in pure compost. Vanwege het zoutgehalte raadt Vlaco aan compost altijd met grond te mengen of als dun laagje bovenop te leggen.
• Op zandgrond geef je compost het liefst vanaf de late winter. Op andere grond kan het ook in het najaar (RHS).

Maak je zelf te weinig compost, dan kun je GFT-compost in een bigbag laten bezorgen, voor € 156,40, gratis in heel Nederland. Bij een laag van 2 tot 3 cm is een bigbag genoeg voor 33 tot 50 m².

Stap 4: loop niet op je bedden en houd de grond bedekt

Elke voetstap drukt de grond samen. Werk daarom met vaste bedden en paden. Velt adviseert bedden van ongeveer 120 cm breed met paden van ongeveer 30 cm. De RHS noemt bedden van 1,2 meter met paden van ongeveer 45 cm. Zo bereik je het midden van elk bed vanaf het pad.

Laat ook de spade staan. Spitten beschadigt volgens de RHS de bodemstructuur, omdat het de gangen van regenwormen kapotmaakt en schimmelnetwerken verstoort. Velt raadt zowel op zand als op klei af om te spitten, te frezen of te ploegen. Moet de grond los, gebruik dan een woelvork. Daarmee maak je de grond los zonder hem om te keren. Alleen bij de aanleg van een nieuwe moestuin kun je compost nog één keer onderwerken (Velt). Zonder spitten hoef je volgens de RHS ook minder vaak water te geven, omdat omgewerkte grond sneller uitdroogt.

Houd de grond daarnaast zoveel mogelijk bedekt:

• In de winter met levende planten, zoals veldsla, winterpostelein of een groenbemester, of met bladeren, stro of oogstresten.
• Vanaf eind mei met een mulchlaag tussen de gewassen: fijn materiaal zoals grasmaaisel tot 5 cm dik, grof materiaal zoals bladeren tot 10 cm.
• Begin maart haal je de winterlaag van de bedden en breng je hem naar de composthoop.

Zo raadt Velt het aan. Een bedekte bodem buffert water beter dan een kale bodem, en onder de mulch leeft veel bodemleven. Velt waarschuwt wel dat ook woelmuizen zich onder een mulchlaag thuis voelen. Mulch dan dunner of tijdelijk.

Een groenbemester voegt ook organische stof toe, al is het minder dan compost. Phacelia levert volgens het Handboek ongeveer 650 kg effectieve organische stof per hectare, als je hem vóór 1 september zaait. Dat is evenveel als een derde kilo gft-compost per m². Wat je wanneer zaait, staat in het seizoensplan voor je moestuin.

Stap 5: strooi lavameel als langzame aanvulling

Lavameel is fijngemalen diabas, een donker en hard vulkanisch gesteente met dezelfde samenstelling als basalt. Een typische analyse geeft meer dan 40% siliciumdioxide, meer dan 8% calciumoxide, meer dan 5% ijzeroxide en meer dan 3,5% magnesiumoxide, plus sporenelementen. Het verweert langzaam en werkt daardoor jaren door. Volgens de producent voedt het het bodemleven en helpt de basische component de pH te stabiliseren.

Lavameel is een bodemverbeteraar, geen meststof. Steenmeel bevat geen stikstof (Swoboda en anderen, 2022), en het levert ook geen organische stof. Lavameel vervangt dus geen compost, en bij een te lage pH ook geen kalk.

• Velt adviseert in de moestuin 300 gram lava- of basaltmeel per m² in het eerste jaar en daarna 100 gram per m² per jaar.
• Lava-Meel rekent met 100 tot 200 gram per m².
• Strooi in het najaar of vroeg in het voorjaar, op een windstille dag, liefst vlak voor regen, en hark het in.
• Strooi niet op bevroren, besneeuwde of drassige grond.
• Een emmer van 20 kg kost € 34,99 en is genoeg voor 100 tot 200 m².

Let ook hier op de pH. Lava- en basaltmeel bevatten volgens Velt tot 15% kalk, en Velt raadt af ze te strooien als de pH al te hoog is. In ons lavameel zit meer dan 8% calciumoxide.

Verwacht geen snelle of grote verandering. In een overzicht van proeven met steenmeel was het effect op de opbrengst op grond in gematigde streken, zoals Nederland, meestal niet significant: 5 proeven wel, 11 niet (Swoboda en anderen, 2022). Die proeven gingen over ander steenmeel dan ons lavameel. Meer daarover lees je in wat proeven zeggen over steenmeel.

Per grondsoort: zo verschilt je aanpak

De stappen zijn voor elke grond hetzelfde. De accenten verschillen:

De getallen voor bentoniet, een kleipoeder, en voor landbouwgips komen van Velt. Een are is 100 m², dus 5 kg per are is 50 gram per m². Op klei raadt Velt kalk alleen aan bij een te lage pH. Bij een neutrale of hoge pH maakt gips de grond luchtiger zonder de pH te verhogen.

Wil je lavameel kopen? We leveren uit eigen voorraad in Marwijksoord, franco in heel Nederland en binnen 1 tot 5 werkdagen.

Bronnen

• Wageningen University & Research, Handboek Melkveehouderij 2023-2024, hoofdstuk 1 Bodem en water (2023). backend.wur.nl
• Royal Horticultural Society, Soil types (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, Organic matter: how to use in the garden (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, No-dig gardening (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, Watering vegetables and fruit (z.j.). rhs.org.uk
• Vlaco, Vlaco-compost brengt leven in uw tuin (2013). vlaco.be
• Vlaco, Gemiddelde samenstelling van Vlaco-compost (z.j.). vlaco.be
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Advisering pH dekzand-, dal- en veengronden (1992). handboekbodemenbemesting.nl
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Advisering pH zeeklei, zeezand, rivierklei en löss (1967). handboekbodemenbemesting.nl
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Organische-stofbalans (z.j.). handboekbodemenbemesting.nl
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Afbraak van bodem-organische stof (z.j.). handboekbodemenbemesting.nl
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Kengetallen organische stof (z.j.). handboekbodemenbemesting.nl
• Vlaamse Landmaatschappij, Invloed van pH en bekalking op stikstofbemesting, -nitraatresidu en -uitspoeling, eindrapport (2019). vlm.be
• Velt, Hoe gebruik je compost? (z.j.). velt.nu
• Velt, Kalk in de moestuin (z.j.). velt.nu
• Velt, Bescherm de bodem van jouw moestuin door deze te bedekken (z.j.). velt.nu
• Velt, Hoe verbeter je zandgrond? (z.j.). velt.nu
• Velt, Hoe verbeter je klei- of leemgrond? (z.j.). velt.nu
• Velt, Hoe werken lavameel en basaltmeel? (z.j.). velt.nu
• P. Swoboda, T.F. Döring en M. Hamer, Remineralizing soils? The agricultural usage of silicate rock powders: A review, Science of the Total Environment (2022). remineralize.org