Ligboxstrooisel vergeleken: zand, zaagsel, stro, mest, kalk, steenmeel

In het kort

• Koeien zoeken een droge, zachte en schone ligplaats; het onderhoud van het bed weegt zwaarder dan het materiaal.
• Zand geldt als het meest comfortabel, maar hoopt op in de mestkelder; stro en kalk-stro-water vragen ook aandacht bij de mest.
• Lava-Meel rekent voor steenmeel met ca. 1 kg per koe per dag; onafhankelijk onderzoek naar steenmeel in ligboxen kennen we niet.
• Test een ander strooisel eerst op een deel van de stal, met de knieproef en de koecomfortindex.

Wat leg je in de ligbox? Elke melkveehouder kiest zijn ligboxstrooisel op een andere manier. De een gebruikt zand, de ander zaagsel, stro of gescheiden mest. Weer anderen bouwen een bed van kalk, stro en water, of strooien steenmeel. In dit artikel zetten we zes soorten boxenstrooisel naast elkaar. Je leest wat elk materiaal vraagt aan werk, wat er in de mestkelder mee gebeurt en waar je op let. We gebruiken adviezen van de GD, Nederlands praktijkonderzoek en een Duitse studie op 145 melkveebedrijven. Lava-Meel verkoopt zelf steenmeel. Daarom zeggen we er eerlijk bij wat we daarvan wel en niet weten.

Kort antwoord: er is geen strooisel dat in elke stal wint. Koeien zoeken een droge, zachte en schone ligplaats. Onderzoekers zien dat het onderhoud van het bed meer uitmaakt dan het materiaal. Kies dus op je boxtype, je mestsysteem en je tijd. Zand geldt als het meest comfortabel, maar hoopt op in de mestkelder.

Waar goed ligboxstrooisel aan voldoet

Koeien kiezen een ligplek op basis van de ondergrond. Volgens de Saksische landbouwdienst LfULG willen ze een droge, zachte, schone, vervormbare, geïsoleerde en ingestrooide ligplaats. Het doel is dat ze ongeveer 14 uur per dag kunnen rusten. Leg elk strooisel dus langs dezelfde meetlat: blijft het bed droog, zacht en schoon?

Ook de dikte telt. De GD adviseert in een diepstrooiselbox minimaal 15 cm strooisel, voor ligcomfort, grip en het opnemen van vocht. Op een rubbermat wil de GD minimaal 5 cm strooisel zien.

Het belangrijkste is het onderhoud. Onderzoeker Ynte Schukken (Cornell University) zag dat het type ligbedmateriaal minder bepaalt dan het onderhoud ervan. Dagelijks bijwerken werkt beter dan wekelijks (Veeteelt, 2010). De GD adviseert om de ligplaats in de stalperiode minstens twee keer per dag te verzorgen: mestresten en natte plekken weg, strooisel aanvullen en een diep bed vlak maken.

Vergeet de opslag niet. Bewaar strooisel droog onder een dak. Plastic erover geeft vaak condens en schimmelvorming. Leg de voorraad op een droge ondergrond, bijvoorbeeld een laag klinkers. Leg ook geen voorraad voor in de box: daar wordt het vochtig door speeksel, adem en condens (GD).

Hoogbox of diepstrooiselbox: daar begint je keuze

Het type box bepaalt hoeveel strooisel je nodig hebt.

• Hoogbox met mat of waterbed. Hier strooi je een dunne laag. Voor een box met een koematras noemt de GD 0,2 tot 0,45 kg strooisel per box per dag, afhankelijk van hoe vuil de box wordt. Voor zaagsel of houtvezels geeft de GD ook een richtlijn per dier: 150 gram per dag voor pinken en droge koeien, 200 tot 300 gram voor oudmelkse koeien en 400 tot 500 gram voor nieuwmelkse koeien.
• Diepstrooiselbox. Hier ligt de koe in een laag van 15 tot 20 cm. Aan de achterrand zit een kering, zoals een stalen buis of een hardhouten plank. Met organisch strooisel voeg je volgens de GD elke dag ongeveer 2 tot 2,5 kg per box toe.

Een diepstrooiselbox kost meer werk. Op een vakdag van de LfULG werd 1,58 arbeidsuur per box per jaar genoemd voor een hoogbox met kunststofmat, tegen 3,04 uur voor een diepbox met een kalk-stromatras. Voor 100 boxen is dat 158 tegen 304 uur per jaar. Een goed verzorgde diepbox ligt volgens de LfULG wel comfortabeler dan een hoogbox, maar alleen als je hem vakkundig bijhoudt.

Zes materialen naast elkaar

Zand. Volgens de GD is zand zeer comfortabel. Zorg voor een bed van 15 tot 20 cm. Vul een of twee keer per week aan en hark het bed elke dag vlak. Vervang al het zand minstens twee keer per jaar, het liefst voordat de warme periode begint. Het grote nadeel zit in de mest. Zand hoopt op in mestkelders en mestbassins en slijt mestverspreiders, schuiven en pompen. "Als dat probleem opgelost kan worden is het de ideale boxbedekking", schrijft de GD. Gebruik schoon zand zonder organisch materiaal (Veeteelt, 2010).

Zaagsel en houtvezels. Zaagsel en andere houtproducten geven volgens de GD een goed koecomfort en geven geen problemen in de verschillende mestsystemen. Het vraagt wel discipline. Haal minstens twee keer per dag mest en natte plekken weg en vul aan uit de droge opslag. De GD adviseert eerste kwaliteit; let bij aankoop dus goed op de partij.

Stro. Stro moet je hakselen voordat het de box in gaat (GD). Het ligt comfortabel, maar hoopt in sommige mestsystemen op en is daar lastiger te verwerken. Vervang het regelmatig. In een praktijkonderzoek van Valacon-Dairy gaf gehakseld tarwestro op één bedrijf veel stof en een te los ligbed.

Gescheiden mest. Steeds meer bedrijven gebruiken de vaste fractie van hun eigen mest als boxbedekking (GD). De GD noemt een paar voorwaarden:

• minstens 33 tot 35 procent droge stof na het persen;
• binnen 12 tot 24 uur na het persen in de box;
• een of meer keer per week aanbrengen in dunne laagjes van 7 tot 10 cm, die snel drogen;
• broei voorkomen en een goed geventileerde stal.

In een praktijkonderzoek van Valacon-Dairy op drie bedrijven (2012) hield de vaste fractie de koeien niet tegen om te gaan liggen. Alleen in het begin waren ze wat terughoudend. Wel raakten ze vuiler dan op zaagsel of tarwestro. Per box ging er elke week 70 tot ongeveer 100 liter in. Volgens de onderzoekers loont gescheiden mest als boxbedekking voor de meeste melkveebedrijven. Vraag ook je zuivelverwerker of er regels zijn voor je boxstrooisel. Volgens de GD verbieden verschillende zuivelverwerkers bijvoorbeeld boxcompost.

Kalk-stro-water. Dit is een mengsel voor een diepstrooiselbox. De GD adviseert stro, kalk en water in de verhouding 1 : 5 : 2, gemengd in de voermengwagen, met stro van 3 tot 4 cm. Het korte stro en het water laten de laag inklinken, zodat het stro niet makkelijk verschuift. Nadelen volgens de GD: mengsel op de roosters kan de mestdoorlaat hinderen, het kan aankoeken in de box en het vullen kost meer tijd. Een Duitse studie op 145 melkveebedrijven bevestigde dat kalk het bed droogt (top agrar, 2023). Te veel kalk maakt het bed hard, en kalk kan stuiven (Valacon-Dairy, 2011).

Steenmeel. Steenmeel is fijngemalen gesteente. Lava-Meel levert lavameel van diabas, een donker vulkanisch gesteente met dezelfde samenstelling als basalt. Lava-Meel rekent met ca. 1 kg per koe per dag, gestrooid op de loop- en ligvlakken. Je kunt het gebruiken op rubbermatten, op waterbedden en in diepstrooiselboxen. Het laat zich mengen met gescheiden mest, zaagsel, vlas of stro. Voor een diepstrooiselbed (matras) rekent Lava-Meel met 1 ton stro, 5 ton lavameel en 800 liter water. Hoe je strooit en zo'n bed opbouwt, lees je in lavameel in de ligboxen.

Steenmeel in de ligbox: wat we weten en wat niet

Lava-Meel verkoopt steenmeel. Juist daarom zijn we hier precies.

Wat we niet weten: onafhankelijk onderzoek naar steenmeel in ligboxen kennen we niet. We vonden geen metingen van droge stof, ligtijd of temperatuur in een bed met steenmeel. Over de gezondheid van je koeien doen we geen uitspraken. Lavameel is geen voer en geen diergeneesmiddel.

Wat wel vaststaat:

• Lavameel is gemalen gesteente. Volgens de typische analyse bevat het meer dan 40% siliciumdioxide, meer dan 8% calciumoxide en meer dan 3,5% magnesiumoxide, plus sporenelementen.
• Wat je koeien de mestgang in trappen, gaat met de mest mee naar het land.
• Ons lavameel staat op de FiBL-lijst voor de biologische landbouw (EU-bio, Demeter, Bioland, Naturland), geldig tot en met 31 december 2026. De categorie is bodemhulpstoffen en toevoegingen voor mest, gier, compost en biogas. Wil je het als biologische boer in de stal gebruiken, vraag dan bij twijfel je certificeerder (Skal). Meer lees je bij biologisch boeren met lavameel.

Een rekenvoorbeeld voor de mestkelder. Strooi je een jaar lang 1 kg per koe per dag, dan is dat 365 kg per koe. Valacon-Dairy rekent in een voorbeeld met 20 ton mest per koe per jaar in de stal, bij beperkt weiden. Stel dat al het meel in de kelder belandt. Dan komt er ruim 18 kg lavameel per ton mest in. Voor de put zelf rekent Lava-Meel met 30 kg per ton drijfmest. Wil je daarop uitkomen, dan meng je het verschil erbij tijdens het mixen. Hoe dat gaat, lees je bij lavameel in de mestput.

Wat kost ligboxstrooisel per koe?

Prijzen van strooisel verschillen per regio, per seizoen en per partij. Reken daarom met je eigen prijzen. De som is eenvoudig: hoeveelheid per koe per dag, keer de prijs per kilo, keer 365 dagen.

• Zaagsel: gebruik de richtlijn van de GD (200 tot 500 gram per melkkoe per dag) en je eigen prijs per kilo.
• Gescheiden mest: tel de kosten van de scheider en het werk. Volgens Valacon-Dairy is het lastig om op voorhand te zeggen wat dat per bedrijf kost.
• Kalk-stro-water: tel kalk, stro, het mengen en het extra werk.
• Arbeid: een diepbox met kalk-stromatras kost volgens de LfULG bijna 1,5 uur meer per box per jaar dan een hoogbox met kunststofmat. Bij 100 boxen is dat 146 uur.

Voor lavameel ziet het er zo uit, bij ca. 1 kg per koe per dag (365 kg per jaar). De prijzen zijn inclusief btw en franco in Nederland.

Voor 100 koeien gaat het om 36.500 kg per jaar. Los gestort bestel je per 25 ton; na levering wordt het gewogen gewicht verrekend. Strooi je het hele jaar, dan regelt een stalabonnement vaste leveringen op je erf. Hoeveel jouw stal nodig heeft, zie je met de rekenhulp voor de stal. Wil je meteen bestellen, kijk dan bij lavameel kopen. We leveren uit eigen voorraad in Marwijksoord, binnen 1 tot 5 werkdagen.

Zo test je een ander strooisel in je eigen stal

Overstappen hoeft niet in één keer. Zo pak je het aan:

• Begin met een deel van de stal, bijvoorbeeld één rij boxen. Houd de rest zoals het was, dan kun je vergelijken.
• Doe de knieproef. Kniel met een schone overall of een stuk keukenpapier in de box. Zo zie en voel je of de ligplaats zacht en droog genoeg is (GD).
• Meet de koecomfortindex (CCI). Tel 1 tot 2 uur voor het melken hoeveel koeien in een box liggen en deel dat door het aantal koeien dat geheel of deels in een box staat of ligt. Liggen er 70 van de 85, dan is de CCI 82 procent. De GD houdt boven 85 procent als norm aan.
• Kijk hoe schoon de koeien uit de box komen.
• Schrijf op hoeveel materiaal en tijd je per week kwijt bent.
• Check de regels van je zuivelverwerker en, als je biologisch boert, van je certificeerder.

Wil je steenmeel proberen op een rij van 20 boxen, met 20 koeien? Bij ca. 1 kg per koe per dag doe je met een bigbag van 500 kg (€ 214,52) 25 dagen en met een bigbag van 1000 kg (€ 271,79) 50 dagen. Begin met schone boxen.

Bronnen

• Royal GD, Strooisel (geraadpleegd 2026). gddiergezondheid.nl
• Royal GD, Stalinrichting melkvee (geraadpleegd 2026). gddiergezondheid.nl
• LfULG Sachsen, Nachlese Fachtag Liegekomfort und Boxenpflege im Milchviehstall (2018). lfulg.sachsen.de
• T. van Zessen, Slecht strooisel bestaat niet, Veeteelt (2010). maken.wikiwijs.nl
• M. Feiken en W. van Laarhoven (Valacon-Dairy), Het gebruik van gescheiden mest in de ligboxen bij melkvee (2012). maken.wikiwijs.nl
• Valacon-Dairy, Kalk+stro+water als boxbedekking (2011). maken.wikiwijs.nl
• M. Boelhauve, Liegeboxen nicht täglich kalken, top agrar (2023). topagrar.com