Zandgrond verbeteren: water en voeding vasthouden

In het kort

• Zand houdt weinig water en voeding vast; organische stof is de belangrijkste verbetering.
• Geef elk jaar compost, op zand het liefst vanaf de late winter, en houd de grond bedekt.
• Spit niet en loop niet op de bedden: zo verdampt er minder water.
• Meet de pH. Zandgrond is vaak zuur, en te veel kalk is ook niet goed.

Zandgrond is licht, makkelijk te bewerken en warmt in het voorjaar snel op. Alleen droogt hij in droge periodes ook snel uit, en spoelt voeding na regen makkelijk weg. Zandgrond verbeteren draait daarom om twee dingen: meer water en meer voeding vasthouden. In dit artikel lees je waarom zanderige grond zich zo gedraagt, wat helpt in tuin en moestuin, en hoeveel je ervan nodig hebt.

Kort gezegd: geef elk jaar compost, op zand het liefst vanaf de late winter, en houd de grond bedekt met mulch of planten. Loop niet op de bedden en spit niet. Op lichte zandgrond kun je bentoniet, een kleipoeder, door de grond of de composthoop mengen. Laat ook de pH meten, want zandgrond is vaak zuur.

Waarom zandgrond snel droog en arm wordt

Zandgrond bevat volgens Wageningen University & Research (WUR) minder dan 8% lutum, de fijnste kleideeltjes. De zandkorrels zijn 0,05 tot 2 mm groot. Daartussen zitten grote poriën, waar water snel doorheen zakt. Voedingsstoffen spoelen mee (Vlaco, de Vlaamse compostorganisatie). Velt, de Vlaamse vereniging voor ecologisch leven en tuinieren, vat het samen: zandkorrels zijn grof en houden water en voeding slecht vast, dus moet je meer gieten, bemesten en bekalken.

Hoeveel water dat scheelt, laat een tabel van de WUR zien. Per 10 cm bovengrond:

Een millimeter is een liter per m². Bruikbaar betekent hier: tot het punt waarop de groei stilvalt. Lemig zand, met meer fijne delen, houdt dus flink meer vast dan leemarm zand. Klei houdt het meeste water vast. Een groot deel daarvan zit alleen zo stevig vast dat planten er niet meer op kunnen groeien.

Een rekenvoorbeeld. Stel dat de wortels van je groenten tot 30 cm diep gaan. In leemarm zand zit dan zo'n 30 mm water dat ze makkelijk opnemen: 10 mm per 10 cm, volgens dezelfde WUR-tabel. Begin juli verdampt er volgens het KNMI ongeveer 3 mm per dag. Zonder regen is die makkelijke voorraad dan in ongeveer tien dagen op.

Zand heeft ook voordelen. Volgens Velt kun je soms al eind februari plantuien zetten en radijs en wortelen zaaien, en groeien wortelen, pastinaak en schorseneren er vlot en recht in. Een nadeel is dat zand ook snel afkoelt, waardoor je meer last hebt van nachtvorst.

Zandgrond is bovendien in het algemeen zuurder dan andere grond (Vlaamse Landmaatschappij). Waarom zand sneller verzuurt, lees je in waarom grond verzuurt.

Organische stof: elk jaar compost

Organische stof is op zand je belangrijkste hulpmiddel. Volgens het Handboek Bodem en Bemesting verbetert organische stof de structuur, en houdt de grond er meer vocht en meer kalium, calcium en magnesium door vast. De Britse tuinbouwvereniging RHS raadt bij zandgrond ruim organische stof aan, zodat het losse zand aan elkaar gaat kleven tot kruimels.

Hoeveel scheelt dat? Twee emmers compost of goed verteerde mest per m², ingewerkt in de grond, kan volgens de RHS tot twee weken extra vocht vasthouden voor de gewassen die erna komen. Vergelijk dat met de tien dagen uit het rekenvoorbeeld hierboven.

Zo pak je het aan:

• Geef elk jaar compost. Humus breekt af, schrijft Velt, dus een jaarlijkse gift is nodig. Het Handboek noemt een afbraak van 1 tot 5% van de organische stof per jaar.
• Strooi op zand vanaf de late winter. Een najaarsgift werkt volgens de RHS op elke grond, behalve op zand. Dat past bij wat Vlaco schrijft: uit zand spoelen voedingsstoffen snel weg.
• Reken op 5 tot 10 kg per m² als je de grond wilt verbeteren. Dat is een halve tot een hele emmer van 15 liter (RHS).
• Werk de compost alleen oppervlakkig in, of strooi hem bovenop (Velt).

Hoeveel compost elke groente wil, staat in het stappenplan moestuin bodem verbeteren. Heb je zelf te weinig compost, dan kun je GFT-compost in een bigbag laten bezorgen.

Klei toevoegen: bentoniet of leem

Zand mist de fijne kleideeltjes die samen met humus voeding en vocht vasthouden. Velt geeft drie manieren om dat aan te vullen:

• Strooi bentoniet, een kleipoeder, over de moestuin, het liefst samen met je compost, en werk het licht in. Op gewone zandgrond is dat 8 tot 10 kg per 100 m² per jaar, op lichte zandgrond 10 tot 20 kg.
• Meng bij het opzetten van je composthoop 1 kg bentoniet en/of lavameel door elke 1.000 liter composthoop.
• Of meng tot 10% klei of leem door de composthoop. De compostwormen verwerken die tot kleihumuscomplexen.

Velt zet die laatste twee manieren bovenaan. De RHS is voorzichtiger: klei en zand werken volgens de RHS pas in heel grote hoeveelheden, terwijl je met organische stof veel makkelijker verschil maakt. Gebruik bentoniet dus naast compost.

De grond bedekt houden en niet spitten

Velt noemt twee technieken die op zand veel uitmaken. Loop zo min mogelijk op de grond en werk met vaste bedden en paden. En spit, frees of ploeg niet; gebruik hooguit een woelvork. Dat bevordert de capillariteit: de fijne kanaaltjes waarlangs water omhoog en omlaag trekt.

De RHS komt op hetzelfde uit. Zonder spitten hoef je minder vaak water te geven, omdat omgewerkte grond sneller uitdroogt. Grondbewerking na begin april kost volgens de RHS vocht. Maak de grond dan liever alleen los met een vork en een lichte schoffel.

Houd de grond ook bedekt. Een bedekte bodem buffert water beter dan een kale bodem (Velt). In de praktijk:

• Leg na regen of een gietbeurt een laag organisch materiaal van 5 tot 7,5 cm tussen de gewassen (RHS).
• Fijn materiaal zoals grasmaaisel mag tot 5 cm dik, grof materiaal zoals bladeren tot 10 cm (Velt).
• Laat de grond in de winter niet kaal liggen. Zaai een groenbemester of dek af met bladeren of stro (Velt).

Water geven in een moestuin op zandgrond

Op zand komt het aan op goed water geven. De RHS geeft drie regels:

• Geef grondig water en niet te vaak. Alleen de bovenste centimeter natmaken heeft weinig zin.
• Voel eerst. Graaf een spade diep en kijk of de grond daar nog vochtig is.
• Geef 's ochtends water, het liefst regenwater. Dan verdampt er minder.

Met de getallen van hierboven kun je rekenen. Een gieter van 10 liter op 1 m² is 10 mm water. Dat vult de makkelijk opneembare voorraad van de bovenste 10 cm leemarm zand weer aan. Wil je 30 cm diep bevochtigen, dan heb je dus zo'n 30 liter per m² nodig. Voor wortelen, bieten en pastinaak noemt de RHS als richtlijn: water geven voordat de grond uitdroogt, bijvoorbeeld na 14 dagen zonder regen. Op leemarm zand ben je met de rekensom hierboven eerder aan de beurt.

Heb je een siertuin op zand, kies dan planten die bij de grond passen, raadt Velt aan.

Kalk en lavameel op zandgrond

Laat eerst de pH meten. In de akkerbouwadviezen geldt op zandgrond met minder dan 5% organische stof pH-CaCl2 5,3 tot 6,0 als goed, afhankelijk van het bouwplan (Handboek Bodem en Bemesting). Voor een moestuin is dat een houvast. Hoger is niet beter: boven pH-CaCl2 5,5 neemt de kans op mangaangebrek toe. Is de pH te laag, lees dan zure grond verbeteren met kalk of lavameel.

Lavameel is fijngemalen diabas, een vulkanisch gesteente met dezelfde samenstelling als basalt. Een typische analyse geeft onder andere meer dan 8% calciumoxide, meer dan 5% ijzeroxide en meer dan 3,5% magnesiumoxide, plus sporenelementen. Die komen langzaam vrij naarmate het gesteente verweert. Volgens de producent voedt lavameel het bodemleven en helpt de basische component de pH te stabiliseren. Het is een bodemverbeteraar, geen meststof.

De producent noemt ook een betere bodemstructuur en meer waterhoudend vermogen. Volgens een overzichtsstudie hebben maar twee proeven gemeten wat steenmeel doet met de bodemstructuur. In een ervan hield zandgrond 12 tot 23% meer water vast, bij giften tot 600 ton per hectare: 60 kg per m² (Swoboda en anderen, 2022). Dat was ander steenmeel dan ons lavameel, in een hoeveelheid die de auteurs van het overzicht onrealistisch hoog noemen.

Wil je lavameel gebruiken als langzame aanvulling met mineralen, dan rekent Lava-Meel met 100 tot 200 gram per m². Strooi in het najaar of vroeg in het voorjaar, op een windstille dag vlak voor regen, en hark het in. Door compost meng je volgens Lava-Meel 1 kg lavameel op elke 10 kg compost. Dat is veel meer dan de 1 kg per 1.000 liter composthoop die Velt noemt. Een emmer van 20 kg kost € 34,99 en is genoeg voor 100 tot 200 m². Plant je bomen op zand, lees dan bomen planten op zandgrond. Wil je meteen lavameel kopen, dan leveren we franco in heel Nederland, binnen 1 tot 5 werkdagen.

Bronnen

• Wageningen University & Research, Handboek Melkveehouderij 2023-2024, hoofdstuk 1 Bodem en water (2023). backend.wur.nl
• KNMI, Verdamping in Nederland (z.j.). knmi.nl
• Vlaco, Vlaco-compost brengt leven in uw tuin (2013). vlaco.be
• Velt, Hoe verbeter je zandgrond? (z.j.). velt.nu
• Velt, Hoe gebruik je compost? (z.j.). velt.nu
• Velt, Bescherm de bodem van jouw moestuin door deze te bedekken (z.j.). velt.nu
• Velt, Kalk in de moestuin (z.j.). velt.nu
• Vlaamse Landmaatschappij, Invloed van pH en bekalking op stikstofbemesting, -nitraatresidu en -uitspoeling, eindrapport (2019). vlm.be
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Organische-stofbalans (z.j.). handboekbodemenbemesting.nl
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Afbraak van bodem-organische stof (z.j.). handboekbodemenbemesting.nl
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Advisering pH dekzand-, dal- en veengronden (1992). handboekbodemenbemesting.nl
• Royal Horticultural Society, Soil types (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, Organic matter: how to use in the garden (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, Vegetables: care during drought (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, Watering vegetables and fruit (z.j.). rhs.org.uk
• P. Swoboda, T.F. Döring en M. Hamer, Remineralizing soils? The agricultural usage of silicate rock powders: A review, Science of the Total Environment (2022). remineralize.org