De kippenuitloop: wat er met de bodem gebeurt

In het kort

• Kippen krabben het gras weg en laten de meeste mest vallen dicht bij het hok.
• Metingen op biologische bedrijven lieten bij de stal meer fosfaat en meestal een hogere pH zien dan verderop.
• Genoeg ruimte, een bedekte bodem en afwisseling houden een ren groen; Velt noemt 10 tot 25 m² per kip.
• Kippen eten ook grond en wormen, dus wat er in de bodem zit, kan in de kip terechtkomen.

Een kippenuitloop ziet er na een paar maanden vaak anders uit dan bij de start. Bij het hok is het gras weg, er staan plassen en na een regenbui is het modder. Dat is geen toeval. Kippen krabben, pikken en laten mest vallen, en dat doen ze vooral dicht bij huis. In dit artikel lees je wat er met de bodem van een ren of uitloop gebeurt, wat metingen laten zien en hoe je de grond in balans houdt. Dat geldt voor drie kippen achter het huis en voor een uitloop op een boerenbedrijf.

Kort gezegd: in een kippenuitloop verdwijnt het gras eerst waar de kippen het meest komen, vlak bij het hok. Daar valt ook de meeste mest. De grond wordt kaal, slaat dicht of wordt modderig, en bevat meer fosfaat en stikstof dan verderop. Meer ruimte, een bedekte bodem en afwisseling houden de grond beter in balans.

Wat kippen met de grond doen

Kippen zijn scharrelaars. Ze krabben in de grond, pikken in het gras, eten wormen en laten overal mest vallen. Hoeveel gras er overblijft, hangt vooral af van de ruimte. Velt noemt 5 m² buitenruimte per kip het minimum. Wil je een ren die altijd groen blijft, reken dan op 10 tot 25 m² per kip. De grondsoort, bomen en struiken en het kippenras spelen ook mee. Kleine rassen zoals kriebeltjes, chabo's en zijdehoenders richten bij het scharrelen weinig schade aan, schrijft Velt.

Wordt de grond kaal, dan beginnen de problemen. Onbegroeide grond droogt uit in de zon, slaat dicht bij flinke regenbuien en verdwijnt met wind en regen, schrijft de overheid in een toolboxkaart voor particulieren. Op verdichte grond blijft regenwater staan: volgens de RHS komt wateroverlast meestal door zware of verdichte grond. Zo ontstaan plassen en modder. Hoe je verdichte grond herkent, lees je in bodemverdichting herkennen en aanpakken.

Kippen eten ook grond. Het Louis Bolk Instituut vermoedt zelfs dat er grond via de poten en via opgegeten grond van de uitloop terug naar de stal gaat. Dat verklaart misschien waarom de onderzoekers minder fosfaat in de uitloop terugvonden dan ze hadden berekend.

De mestplek bij het hok: wat metingen laten zien

Van 2006 tot 2008 mat het Louis Bolk Instituut de bodem in de uitloop van vier biologische pluimveebedrijven. Elk jaar werden monsters genomen in zones op steeds grotere afstand van de stal, tot 30 cm diep. Zone 1 lag op 0 tot 20 meter van de stal.

De uitkomst: vlak bij de stal zat meer fosfaat en meer zware metalen dan verderop. Dat past bij wat je verwacht. Kippen verblijven vermoedelijk iets langer dicht bij de stal, en hoe verder je van de stal komt, hoe meer grond er is. In een denkbeeldige ronde uitloop groeit de oppervlakte kwadratisch met de afstand, dus verderop lopen er minder kippen per m². De onderzoekers rekenden met een aanvoer van ongeveer 200 kg fosfaat (P2O5) per hectare uitloop per jaar, bij de stal waarschijnlijk meer en ver weg minder. In 2008 zat er op alle vier de bedrijven bij de stal meer opneembaar fosfaat (P-Al) dan in de verste zone. Op twee bedrijven lag het hoogste gehalte wel in een zone daartussen. Ook de zuurgraad verschilde. De onderzoekers schrijven dat bemesting de pH beïnvloedt.

Metingen uit 2008, laag van 0 tot 30 cm. P-Al is het fosfaat dat planten kunnen opnemen, in mg P2O5 per 100 gram grond.

Wat valt op?

• Op bedrijf B zat bij de stal ruim drie keer zoveel opneembaar fosfaat als in de verste zone.
• Op drie van de vier bedrijven lag de pH-KCl bij de stal 1 tot 1,7 eenheid hoger dan in de verste zone.
• Bij de stal groeit vaak niets meer. Zonder planten wordt er daar ook geen stikstof opgenomen. Volgens de onderzoekers spoelt er uit die zone daarom zeker nitraat uit.
• Zware metalen zoals zink en koper waren geen groot probleem. Volgens de berekening van de onderzoekers zou de norm voor schone grond bij gelijkblijvend beheer pas na ongeveer 100 jaar worden overschreden.

Wil je weten hoe zuur de grond in jouw ren is? Lees dan hoe je de pH van je grond meet.

Modder en kale grond in de ren

Kippen hebben een hekel aan water en modderpoelen, schrijft Velt. Modder in de ren geeft stankoverlast, en kippen met modderpoten maken de nesten en de eieren vies. Grijp daarom snel in:

• Strooi verhakseld hout. Velt noemt dat een goede en soms blijvende oplossing tegen modder.
• Bedek kale grond met een laag van ongeveer 10 cm snoeiafval, houtsnippers, hooi of maaisel. De kippen pikken dan in het organische materiaal en minder in de grond eronder.
• Plant een boom die van vocht houdt, zoals een wilg of els. Die helpt in het groeiseizoen overtollig water te verdampen en zorgt via de wortels voor natuurlijke afwatering.
• Begin je op kale of omgewerkte grond, zaai dan een mengsel van grassen in, bijvoorbeeld met raaigras of kropaar. In de winkel heet dat weidelandgras of voedergras.

Struiken in en rond de ren geven de kippen schaduw op warme dagen en beschutting bij een bui. Staan er struiken of een afdakje verder van het hok, dan verdelen de kippen zich beter over de ren, blijkt uit onderzoek bij leghennen.

Zo houd je de bodem van de uitloop in balans

Het Louis Bolk Instituut zette een reeks mogelijkheden op een rij om de mestdruk in een uitloop te verlagen. Ze werken niet allemaal even goed of even makkelijk. Samen geven ze wel een richting:

• Maak de uitloop groter, zodat dezelfde mest over meer grond valt.
• Zorg dat de kippen zich beter over de uitloop verdelen, met beschutting verder van het hok. Dan is de piek bij het hok kleiner.
• Wissel van plek. Verdeel de uitloop in delen en laat de kippen om beurten op een deel lopen, of gebruik een verplaatsbaar hok. Zo krijgt het gras op de andere delen rust.
• Vang mest op bij het hok. Stro neemt mest goed op. Leg het in de zone vlak bij de stal en voer het na een tijd af. Volgens de onderzoekers werkt dat technisch goed. Het kost wel geld en werk, en het strooisel moet je weer afvoeren.
• Haal de bovenste laag grond weg en vervang die. Dat is effectief, maar het botst met een ren die groen moet blijven.

Het opgeruimde stro en de mest uit het hok kun je composteren. Hoe dat in zijn werk gaat, lees je in compost maken met steenmeel.

Wat kippen uit de bodem oppikken

Omdat kippen grond en wormen eten, kan wat er in de bodem zit ook in de kip terechtkomen. Bekend is het voorbeeld van PFAS. Volgens het Voedingscentrum bevatten eieren van hobbykippen soms verhoogde gehalten PFAS. Dat verschilt sterk per locatie, en onderzoek van het RIVM laat zien dat wormen een belangrijke bron zijn. Wil je dat risico zo klein mogelijk maken, dan adviseert het Voedingscentrum om geen eieren van eigen kippen te eten. Eieren laten testen kan, maar een meting geeft volgens het Voedingscentrum geen garantie.

Velt geeft kippenhouders praktische tips: houd de bodem in de ren bedekt, met groen of met een laag organisch materiaal, en geef de kippen meer ruimte, zodat ze minder grond oppikken. Wil je weten wat er over de grond op jouw adres bekend is? Op het Bodemloket van gemeenten, provincies en het Rijk vind je de gegevens die bij de overheid bekend zijn.

Waar lavameel past, en waar niet

Op het grasdeel van een ren of uitloop kun je lavameel strooien als bodemverbeteraar, net als op ander grasland: 1.000 kg per hectare per jaar, dat is 100 gram per m². Een ren van 50 m² vraagt dus 5 kg per jaar. Lavameel is bedoeld voor de bodem en is geen voer. Het verandert niets aan een mestplek of aan modder. Te veel mest op één plek blijft te veel mest. Hoe lavameel bij kippen past, in mest, compost en uitloop, lees je in lavameel bij pluimvee. Alle verpakkingen en prijzen staan bij lavameel kopen.

Bronnen

• G.J. van der Burgt en M. Bestman, Louis Bolk Instituut, Mineralenbelasting van de kippenuitloop (2009). orgprints.org
• Velt, Kippen in de tuin (z.j.). velt.nu
• Velt, Een kippenren inrichten (z.j.). velt.nu
• Velt, Wat met PFAS en eitjes uit eigen tuin? (z.j.). velt.nu
• Voedingscentrum, PFAS (z.j.). voedingscentrum.nl
• Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Toolboxkaart 10: Voorkom ongewenste kruidgroei in de tuin, Onkruid Vergaat (2018). onkruidvergaat.nl
• Bodemloket, een initiatief van gemeenten, provincies en het Rijk (z.j.). bodemloket.nl
• RHS, Waterlogged lawns (z.j.). rhs.org.uk
• L.I. Chielo, T. Pike en J. Cooper, Ranging Behaviour of Commercial Free-Range Laying Hens, Animals 6(5): 28 (2016). pmc.ncbi.nlm.nih.gov