Kleigrond verbeteren zonder spitten

In het kort

• Stop met spitten, leg vaste bedden aan en loop nooit op natte klei.
• Strooi elk jaar compost bovenop: humus maakt klei kruimeliger en minder plakkerig.
• Meet de pH: bij een te lage pH kalk, bij een neutrale of hoge pH landbouwgips, eerst op een klein stuk.
• Zand of grind erdoor mengen vraagt enorme hoeveelheden, zoals 250 kg per m², en kan klei juist lastiger maken.

Klei in je tuin plakt aan je laarzen als hij nat is en wordt keihard als hij droog is. Toch is kleigrond vruchtbaar: hij houdt water en voeding goed vast. Kleigrond verbeteren draait daarom om de structuur. Je wilt kruimels in plaats van kluiten. In dit artikel lees je hoe je dat aanpakt zonder te spitten, wat kalk en gips doen, en waarom zand of grind erdoor mengen weinig oplevert.

Kort gezegd: stop met spitten en leg vaste bedden aan, zodat je niet op de grond loopt. Strooi elk jaar compost bovenop en werk de grond alleen als hij niet te nat of te droog is. Laat de pH meten: is die te laag, strooi dan kalk; is die neutraal of hoog, probeer dan landbouwgips.

Waarom klei lastig is, en waarom hij ook veel goeds heeft

Kleigrond bevat volgens Wageningen University & Research (WUR) 25% of meer lutum: deeltjes kleiner dan 0,002 mm. Bij 25 tot 35% heet het lichte klei, bij 35 tot 50% matig zware klei en daarboven zeer zware klei. Klei herken je ook met de hand. Volgens de Britse tuinbouwvereniging RHS rol je van klei makkelijk een lange, dunne worst, die gaat glimmen als je er met je vinger over wrijft. Hoe meer hij glimt, hoe zwaarder de klei.

Velt, de Vlaamse vereniging voor ecologisch leven en tuinieren, legt uit waarom klei zo plakt: klei bestaat uit heel kleine plaatjes die aan elkaar kleven. Klei heeft vooral kleine poriën. Na regen staan die vol water, zodat het overtollige water moeilijk wegkomt, schrijft Vlaco, de Vlaamse compostorganisatie. Daarom is klei zwaar als het nat is en hard als het droog is.

Wat dat in de praktijk betekent:

Hoe klei en zand van elkaar verschillen in water vasthouden, lees je in zandgrond verbeteren.

Stop met spitten en leg vaste bedden aan

Het klassieke advies om voor de winter te spitten, verbetert zware grond niet, schrijft Velt. De RHS noemt die aanpak nog wel: spit in de herfst, als de grond nog vrij droog is, en laat de vorst de kluiten breken. Tegelijk raadt de RHS aan om op klei verhoogde bedden aan te leggen en een aanpak zonder spitten te overwegen, omdat die goed bij klei past.

Eén ding zeggen Velt en de RHS allebei: loop en werk niet op natte klei. Volgens de RHS verliest natte klei dan zijn structuur en slaat hij dicht. Dat herstellen is traag en zwaar werk, dus je kunt die schade beter voorkomen.

Zo pak je het aan:

• Maak vaste bedden van ongeveer 120 cm breed met paden van ongeveer 30 cm (Velt). Je verliest wat ruimte, maar de grond in de bedden wordt beter.
• Verhoogde bedden laten volgens de RHS water beter weglopen. Dat helpt vooral op zware kleigrond die snel nat blijft.
• Moet je toch op een bed staan als de grond nat is, leg dan een plank neer om je gewicht te verdelen (RHS).
• Maak de grond de eerste jaren los met een woelvork in plaats van te spitten (Velt).
• Werk de grond alleen als hij niet te nat en niet te droog is. Op klei is dat moment volgens de RHS vaak kort: tussen drassig na de winter en hard vanaf het late voorjaar.
• De grond hoeft niet fijn te liggen. Aardappelen, plantuien en koolplanten kunnen volgens Velt in redelijk grove grond.

Compost: elk jaar een laag erop

Organische stof is op klei een belangrijk middel. Humus zorgt dat klei minder kleeft en minder uitdroogt (Velt). Volgens de RHS breekt organische stof de klei op in kruimels. Daardoor komen water en voeding makkelijker bij de wortels, wordt de grond warmer en beter te bewerken, en raakt hij minder snel verdicht. Een donkere bodem met veel humus warmt in het voorjaar ook sneller op (Vlaco).

Zo werk je ermee:

• Geef elk jaar compost, want humus breekt af (Velt).
• Werk de compost heel oppervlakkig in of strooi hem gewoon op het bed (Velt).
• Op klei kan dat ook in het najaar. Een najaarsgift werkt volgens de RHS op alle grond behalve zand.
• Reken op 5 tot 10 kg per m² als je de grond wilt verbeteren, een halve tot een hele emmer van 15 liter (RHS).
• Dek de bedden in de late herfst af met hooi, stro of oogstresten. Velt noemt een laag tot 20 cm.
• Leg vanaf eind mei een mulchlaag tussen je gewassen (Velt). Rond bomen, struiken en vaste planten scheurt de grond onder organische mulch in de zomer minder en blijft hij vochtiger (RHS).

Hoeveel compost elke groente wil, lees je in moestuin bodem verbeteren. Heb je zelf te weinig, dan kun je GFT-compost in een bigbag laten bezorgen.

Kalk of gips? Eerst de pH meten

Calcium kan de structuur van klei verbeteren. Volgens Velt dringen calciumionen tussen de kleiplaatjes, waardoor de grond losser wordt. Ook de WUR schrijft dat genoeg calcium vooral op klei positief kan werken. Toch zijn de bronnen voorzichtig. Sommige kleigronden reageren goed op extra calcium, andere niet (RHS). En een slechte structuur los je volgens de WUR niet zomaar op met meer kalk.

Of je kalk of gips kiest, hangt af van de pH. Laat die meten; hoe je een goed monster neemt, lees je in pH van je grond meten. Op klei ligt de juiste pH hoger dan op zand. Het Handboek Bodem en Bemesting geeft bijvoorbeeld:

Een snelle aanwijzing voor kalkrijke grond: doe een schepje grond in een potje azijn. Bruist het, dan zit er vrije kalk in (RHS).

Daarna kies je zo:

• Is de pH te laag, bekalk dan in het najaar of de vroege winter volgens het advies van het lab (Velt). Let op magnesium: dat kan volgens de WUR de structuur ook schaden. Koolzure landbouwkalk bestaat uit calciumcarbonaat; dolomietkalk bevat ook magnesium (WUR). Geef dus niet meer magnesium dan het lab adviseert.
• Is de pH neutraal of hoog, strooi dan in de winter landbouwgips (calciumsulfaat). Velt noemt 5 kg per are in het eerste jaar en daarna 2 kg per are per jaar. Een are is 100 m², dus dat is 50 en 20 gram per m². Gips verhoogt de pH niet. Het werkt snel, maar kort (WUR). Meer is niet beter: gips bevat veel zwavel, en de WUR noemt voor grasland 500 kg per hectare als bovengrens. Dat is ook 50 gram per m².

Probeer kalk of gips eerst op een klein stuk, raadt de RHS aan. Zo zie je of jouw klei erop reageert.

Zand, grind of lavagruis erdoor?

Zand erdoor mengen lijkt logisch, maar levert weinig op. De RHS rekent het voor. Bevat je grond 40% klei, dan moet het kleigehalte in de bovenlaag ongeveer halveren voordat hij makkelijk te bewerken is. Daarvoor heb je 250 kg grind of grof gruis per m² nodig. Bovendien kan klei door zulke toevoegingen juist instabieler worden, waardoor hij lastiger te bewerken is. De RHS raadt verhoogde bedden, organische stof en planten die van klei houden als praktischer aan.

Velt gebruikt op klei wel lavagruis, een grove, poreuze lavasteen, samen met compost: 1 tot 2 kg per m² om te beginnen en daarna 100 tot 200 gram per m² per jaar. Dat is iets anders dan lavameel. Het verschil lees je in lavameel of lavagruis.

Lavameel is fijngemalen diabas en verandert de korrel van je grond niet. Volgens de producent bevordert het hoge aandeel kiezelzuur, meer dan 40% siliciumdioxide, de vorming van klei-humuscomplexen. Onderzoek naar steenmeel en de structuur van klei is schaars. Een overzichtsstudie noemt maar twee proeven die de bodemstructuur maten (Swoboda en anderen, 2022). In de ene kreeg kleigrond 11% meer grove poriën, maar met steenmeel zo grof als zand en giften tot 600 ton per hectare: 60 kg per m². Die hoeveelheden noemen de auteurs onrealistisch hoog. In de andere, een potproef met rijst op zure kleigrond in China, werd de grond met giften tot 1,2 ton per hectare losser. Dat was een bewerkt veldspaatproduct, geen gewoon steenmeel. Ons lavameel zat in geen van beide proeven.

Gebruik lavameel op klei dus als langzame aanvulling met mineralen, naast compost: 100 tot 200 gram per m², in het najaar of vroeg in het voorjaar. Let wel op de pH. Velt raadt af om gesteentemeel te strooien als de pH al te hoog is, omdat lava- en basaltmeel tot 15% kalk bevatten. Ons lavameel bevat meer dan 8% calciumoxide.

Zo pak je een moestuin op kleigrond aan door het jaar

• Najaar: compost op de bedden, zo nodig kalk, eventueel lavameel. Daarna de bedden afdekken.
• Winter: landbouwgips als de pH neutraal of hoog is. Blijf van de natte grond af.
• Voorjaar: wacht tot de grond bewerkbaar is. Zaai of plant je vroeg, dan raadt de RHS aan de grond eerst minstens zes weken af te dekken met plastic of glas, zodat hij droogt en opwarmt.
• Zomer: mulch tussen de gewassen tegen uitdrogen en scheuren.

Velt schrijft dat zware grond met vaste bedden, compost, kalk of gips en lavagruis al na een paar jaar heel kruimelig wordt. Wil je lavameel erbij gebruiken, dan is een emmer van 20 kg (€ 34,99) genoeg voor 100 tot 200 m². Lavameel kopen kan uit eigen voorraad in Marwijksoord, franco in heel Nederland en binnen 1 tot 5 werkdagen.

Bronnen

• Wageningen University & Research, Handboek Melkveehouderij 2023-2024, hoofdstuk 1 Bodem en water (2023). backend.wur.nl
• Wageningen University & Research, Handboek Melkveehouderij 2023-2024, hoofdstuk 2 Bemesting (2023). backend.wur.nl
• Velt, Hoe verbeter je klei- of leemgrond? (z.j.). velt.nu
• Velt, Bescherm de bodem van jouw moestuin door deze te bedekken (z.j.). velt.nu
• Velt, Hoe werken lavameel en basaltmeel? (z.j.). velt.nu
• Vlaco, Vlaco-compost brengt leven in uw tuin (2013). vlaco.be
• Royal Horticultural Society, Clay soils (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, Soil types (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, No-dig gardening (z.j.). rhs.org.uk
• Royal Horticultural Society, Organic matter: how to use in the garden (z.j.). rhs.org.uk
• Handboek Bodem en Bemesting (CBAV), Advisering pH zeeklei, zeezand, rivierklei en löss (1967). handboekbodemenbemesting.nl
• P. Swoboda, T.F. Döring en M. Hamer, Remineralizing soils? The agricultural usage of silicate rock powders: A review, Science of the Total Environment (2022). remineralize.org